So sánh đẩy và kéo xe hàng: Cách nào an toàn hơn cho người sử dụng?

Khi đẩy, người vận hành có thể đứng phía sau xe, giữ thân người hướng thẳng theo đường di chuyển và tận dụng một phần trọng lượng cơ thể để tạo lực. Ngược lại, kéo xe thường khiến cánh tay đưa ra phía sau, thân người xoay hoặc nghiêng, đồng thời làm tăng nguy cơ bánh xe hay khung xe va vào gót chân, mắt cá chân và cẳng chân.

OSHA cho biết đẩy thường cần ít sức hơn kéo vì người lao động có thể sử dụng trọng lượng cơ thể để hỗ trợ tạo lực. Cơ quan này cũng khuyến nghị tránh kéo khi có thể. CCOHS đưa ra nguyên tắc tương tự: người vận hành nên chọn đẩy thay vì kéo xe hàng trong những điều kiện cho phép.

Tuy nhiên, “đẩy luôn an toàn” không phải là kết luận tuyệt đối. Một chiếc xe quá nặng, bánh bị kẹt, tay cầm quá thấp hoặc tuyến đường có dốc vẫn có thể tạo ra lực lớn và tư thế nguy hiểm, dù người lao động đang đẩy đúng hướng.

Vì sao đẩy xe hàng thường ít gây áp lực hơn kéo?

Dễ tận dụng trọng lượng cơ thể

Khi đẩy xe, người sử dụng có thể hơi nghiêng toàn thân về phía trước và truyền lực từ chân qua thân người đến hai tay. Lực tạo ra không chỉ phụ thuộc vào cơ vai và cánh tay mà còn được hỗ trợ bởi:

·         Trọng lượng cơ thể

·         Lực đạp từ chân

·         Chuyển động của hông

·         Sự phối hợp giữa thân trên và thân dưới

Cơ thể vì thế hoạt động như một hệ thống tương đối thống nhất. Nếu tay cầm có độ cao phù hợp, lưng có thể duy trì gần với tư thế trung tính thay vì phải cúi hoặc xoắn mạnh.

Khi kéo, người vận hành dễ tạo lực chủ yếu bằng vai, khuỷu tay và cánh tay. Nếu vừa kéo vừa đi về phía trước, họ còn có xu hướng đưa một tay ra sau hoặc xoay thân để quan sát xe. Tư thế bất đối xứng này có thể làm tải trọng phân bố không đều lên vai, lưng và vùng thắt lưng.

Giúp cơ thể giữ tư thế ổn định hơn

Tư thế đẩy phù hợp cho phép người sử dụng:

·         Đứng phía sau và gần xe

·         Hướng vai, hông và bàn chân về cùng một phía

·         Dùng cả hai tay để phân phối lực

·         Bước đi tự nhiên theo hướng chuyển động

·         Tránh phải ngoái người liên tục

Ngược lại, kéo xe bằng một tay trong khi thân người hướng về phía trước thường tạo ra tư thế xoắn. Khi lực kéo lớn hoặc được lặp lại nhiều lần, sự kết hợp giữa lực mạnh và tư thế không trung tính có thể làm tăng nguy cơ khó chịu ở vai, cổ và lưng.

NIOSH xác định lực quá mức, tư thế không thuận lợi và chuyển động xoắn là những yếu tố thể chất có thể cùng góp phần gây rối loạn cơ xương khớp liên quan đến công việc.

Giảm nguy cơ xe va vào chân

Khi kéo, xe di chuyển phía sau hoặc bên cạnh người vận hành. Nếu xe tiếp tục lăn do quán tính, đổi hướng chậm hoặc người sử dụng dừng đột ngột, bánh và khung xe có thể va vào:

·         Gót chân

·         Mắt cá chân

·         Cẳng chân

·         Bàn chân

OSHA lưu ý rằng kéo xe có thể khiến xe đâm vào cẳng chân hoặc mắt cá chân. Khi đẩy, người sử dụng đứng phía sau xe nên khoảng cách giữa chân và bánh xe thường dễ kiểm soát hơn.

Đẩy và kéo tác động lên cơ thể khác nhau như thế nào?

Sự khác biệt quan trọng không chỉ nằm ở hướng tác dụng lực. Cách đặt tay, độ cao tay cầm, vị trí cơ thể và khả năng quan sát tuyến đường đều quyết định lượng áp lực thực tế mà người sử dụng phải chịu.

Lực khởi động xe thường đáng lo hơn lực duy trì chuyển động

Để một xe hàng đang đứng yên bắt đầu lăn, người vận hành phải thắng được lực cản ban đầu của bánh xe, ổ trục và mặt sàn. Sau khi xe đã chuyển động, lực cần thiết để duy trì tốc độ thường thấp hơn.

Do đó, áp lực lên cơ thể thường tăng rõ rệt tại các thời điểm:

1.    Khởi động xe từ trạng thái đứng yên

2.    Đổi hướng hoặc quay đầu

3.    Đi qua khe, gờ và bề mặt không bằng phẳng

4.    Đẩy xe lên dốc

5.    Dừng hoặc giữ xe trên đoạn dốc

6.    Điều khiển xe có bánh bị kẹt hoặc lệch

OSHA xác định việc tạo đủ lực để khởi động và dừng xe là thời điểm có thể gây áp lực đáng kể lên lưng. Trọng lượng hàng, chiều cao tay cầm, tình trạng bảo dưỡng và bề mặt sàn đều có thể làm tăng nguy cơ chấn thương.

Điều này cũng giải thích vì sao không thể đánh giá mức độ an toàn chỉ bằng khối lượng hàng hóa. Hai xe chở cùng một khối lượng có thể cần lực đẩy rất khác nhau nếu một xe có bánh lớn, ổ trục tốt và chạy trên nền phẳng, còn xe kia có bánh nhỏ, thiếu bảo dưỡng và phải đi trên nền gồ ghề.

CCOHS nhấn mạnh rằng giới hạn lực đẩy hoặc kéo không đồng nghĩa với giới hạn khối lượng của vật. Vì vậy, không nên lấy một giá trị lực cho phép rồi trực tiếp chuyển thành số kilôgam hàng hóa được phép chở.

Những yếu tố quyết định đẩy xe có thực sự an toàn

Tải trọng và cách xếp hàng

Tải càng lớn, lực cần thiết để khởi động, điều khiển và dừng xe càng có khả năng tăng. Tuy nhiên, tổng khối lượng chưa phải yếu tố duy nhất.

Hàng hóa cần được bố trí sao cho:

·         Trọng tâm thấp và ổn định

·         Khối lượng phân bố tương đối đều

·         Hàng không dễ trượt hoặc đổ

·         Tầm nhìn phía trước không bị che khuất

·         Không có vật nhô ra ngoài gây va chạm

Xe chất quá cao có thể buộc người vận hành phải nghiêng người sang một bên để quan sát. Khi đó, dù đang đẩy, tư thế cơ thể vẫn không an toàn.

Chiều cao và thiết kế tay cầm

Tay cầm quá thấp khiến người sử dụng phải cúi lưng. Tay cầm quá cao có thể làm vai nâng lên và giảm khả năng truyền lực hiệu quả.

OSHA khuyến nghị sử dụng tay cầm đứng hoặc có khả năng điều chỉnh để người lao động với chiều cao khác nhau vẫn giữ được tư thế trung tính. Trong một số hướng dẫn chuyên ngành, tay cầm được bố trí để người sử dụng có thể đẩy gần độ cao khuỷu tay và giữ hai tay ngang vai.

Tay cầm phù hợp cần:

·         Cho phép dùng cả hai tay

·         Dễ nắm mà không phải bẻ cổ tay

·         Có đủ khoảng trống cho bàn tay

·         Không có cạnh sắc hoặc bề mặt trơn

·         Giúp người sử dụng đứng gần xe nhưng không va chân vào khung

Bánh xe và tình trạng bảo dưỡng

Bánh xe có ảnh hưởng trực tiếp đến lực cần thiết để di chuyển xe. Các vấn đề thường làm lực đẩy tăng gồm:

·         Bánh quá nhỏ so với tải và điều kiện sàn

·         Bánh bị mòn, méo hoặc kẹt

·         Ổ trục khô hoặc hư hỏng

·         Bánh xoay không đồng bộ

·         Vật liệu bánh không phù hợp với mặt sàn

·         Rác hoặc dây quấn quanh trục

OSHA khuyến nghị sử dụng bánh phù hợp với điều kiện sàn; bánh có đường kính lớn hơn có thể giúp xe vượt qua các điểm không bằng phẳng và cải thiện khả năng điều khiển.

Mặt sàn và tuyến đường

Mặt sàn phẳng, chắc và sạch giúp giảm lực cản cũng như nguy cơ mất kiểm soát. Ngược lại, sàn gồ ghề, mềm, trơn hoặc có nhiều khe có thể khiến người vận hành phải dùng lực đột ngột.

Trước khi di chuyển xe, cần kiểm tra:

·         Lối đi có đủ rộng hay không

·         Có vật cản, dây điện hoặc rác trên sàn hay không

·         Có khe cửa, gờ hoặc đoạn chuyển tiếp mặt sàn hay không

·         Đường đi có dốc hoặc khúc cua khuất hay không

·         Ánh sáng có đủ để quan sát hay không

·         Có người hoặc phương tiện khác đi chung tuyến hay không

HSE coi nhiệm vụ có khả năng thuộc nhóm rủi ro thấp khi người lao động có thể đi thẳng lưng trong lúc đẩy hoặc kéo mà không phải sử dụng nhiều lực. Nếu không thể duy trì điều kiện này, công việc cần được đánh giá chi tiết hơn.

Khi nào có thể cần kéo xe hàng?

Kéo không phải lúc nào cũng bị cấm. Trong một số tình huống, người sử dụng có thể cần kéo xe trong phạm vi ngắn để:

·         Đưa xe ra khỏi góc hẹp

·         Kéo xe qua cửa trước khi chuyển sang tư thế đẩy

·         Điều chỉnh vị trí xe tại khu vực không thể đứng phía sau

·         Quan sát một chướng ngại vật bị hàng hóa che khuất

·         Xoay hoặc căn chỉnh xe trước khi tiếp tục di chuyển

Trong các trường hợp này, kéo chỉ nên là thao tác định vị ngắn, có kiểm soát, thay vì phương thức di chuyển chính trên toàn bộ quãng đường.

Khi phải kéo, người sử dụng nên:

·         Dùng cả hai tay nếu thiết kế xe cho phép

·         Giữ xe gần cơ thể

·         Di chuyển bằng bước chân thay vì xoắn lưng

·         Tránh giật mạnh để khởi động xe

·         Không kéo bằng một tay trong thời gian dài

·         Không đi giật lùi khi không quan sát được tuyến đường

·         Chuyển sang đẩy ngay khi đã có đủ không gian

Nếu việc kéo thường xuyên là bắt buộc do thiết kế nơi làm việc, cần xem xét thay đổi tay cầm, hướng tiếp cận, lối đi hoặc loại xe thay vì chỉ yêu cầu người lao động cố gắng điều chỉnh tư thế.

Đẩy xe đúng cách để giảm tải lên lưng và vai

Chuẩn bị trước khi di chuyển

Trước khi đẩy, người sử dụng cần kiểm tra nhanh xe và tuyến đường:

·         Bánh xe quay bình thường

·         Hàng hóa được cố định

·         Tầm nhìn không bị che

·         Lối đi không có vật cản

·         Phanh đã được nhả hoàn toàn

·         Điểm đến có đủ chỗ dừng và xoay xe

Nếu xe cần lực rất lớn mới bắt đầu lăn, không nên tiếp tục dùng toàn bộ sức để cố đẩy. Cần giảm tải, kiểm tra bánh hoặc sử dụng phương tiện hỗ trợ.

Tạo lực bằng chân và trọng lượng cơ thể

Tư thế phù hợp gồm:

1.    Đứng gần tay cầm

2.    Đặt hai bàn chân vững trên sàn

3.    Hướng vai và hông theo hướng di chuyển

4.    Giữ cổ tay tương đối thẳng

5.    Siết nhẹ cơ bụng để ổn định thân người

6.    Tạo lực từ chân và toàn thân

7.    Tránh chỉ duỗi mạnh khuỷu tay hoặc gồng vai

Không nên cúi sâu rồi dùng lưng để “húc” xe. Cũng không nên đứng quá xa tay cầm vì tư thế này khiến cánh tay duỗi dài và làm giảm khả năng kiểm soát.

Duy trì tốc độ đi bộ

Xe nên được di chuyển ở tốc độ cho phép người sử dụng kiểm soát hướng đi và dừng lại an toàn. CCOHS khuyến nghị tốc độ vận hành phù hợp với tốc độ đi bộ thông thường, khoảng 3–4 km/h.

Tăng tốc quá nhanh có thể làm lực dừng xe lớn hơn, đặc biệt khi xe nặng hoặc tuyến đường đông người.

Dùng bước chân để đổi hướng

Khi quay xe, người sử dụng nên bước theo hướng chuyển động và xoay toàn bộ cơ thể. Không nên giữ nguyên bàn chân rồi vặn phần lưng để đổi hướng xe.

Với xe dài hoặc tải nặng, nên thực hiện nhiều lần điều chỉnh nhỏ thay vì cố bẻ lái đột ngột bằng vai và cánh tay.

Khi nào không nên tiếp tục đẩy hoặc kéo bằng sức người?

Cần dừng thao tác và áp dụng biện pháp kiểm soát khác khi:

·         Xe chỉ chuyển động sau khi phải giật hoặc dồn sức mạnh

·         Người sử dụng phải cúi sâu hoặc xoắn thân liên tục

·         Không thể nhìn thấy tuyến đường

·         Xe khó dừng hoặc không có phanh phù hợp

·         Bánh xe thường xuyên kẹt, rung hoặc đổi hướng

·         Lối đi có độ dốc đáng kể

·         Tải không ổn định hoặc có nguy cơ đổ

·         Công việc được lặp lại với tần suất cao

·         Người lao động xuất hiện đau, tê hoặc mỏi kéo dài

·         Một người không thể điều khiển xe một cách ổn định

Các biện pháp phù hợp có thể bao gồm:

·         Giảm lượng hàng trong mỗi chuyến

·         Sửa chữa hoặc thay bánh xe

·         Thay đổi thiết kế tay cầm

·         Làm phẳng mặt sàn

·         Bố trí tuyến đường ngắn hơn

·         Sử dụng xe có phanh

·         Dùng xe kéo điện hoặc thiết bị trợ lực

·         Tổ chức hai người thao tác khi đã có quy trình phối hợp an toàn

HSE khuyến nghị đánh giá rủi ro đẩy và kéo dựa trên nhiệm vụ, đặc điểm người lao động, tải và môi trường thay vì chỉ xem xét một yếu tố riêng lẻ. Công cụ RAPP của HSE được thiết kế để nhận diện các thao tác đẩy hoặc kéo có rủi ro cao và đánh giá hiệu quả của biện pháp giảm rủi ro.

Những hiểu lầm thường gặp

Xe có bánh thì có thể chở bao nhiêu cũng được

Bánh xe giúp tránh phải nâng và mang hàng trực tiếp, nhưng không loại bỏ hoàn toàn rủi ro cơ xương khớp. Xe quá tải vẫn có thể cần lực khởi động lớn, khó đổi hướng và khó dừng.

HSE cho biết sử dụng xe đẩy có thể giảm công sức so với nâng và mang, nhưng thao tác đẩy hoặc kéo vẫn cần được đánh giá và kiểm soát nguy cơ rối loạn cơ xương khớp.

Chỉ cần đẩy thay vì kéo là đủ an toàn

Đẩy là lựa chọn ưu tiên, không phải biện pháp duy nhất. Nếu bánh xe hỏng, sàn xấu hoặc tay cầm không phù hợp, người lao động vẫn có thể phải dùng lực quá mức.

Thứ tự kiểm soát hiệu quả hơn là:

1.    Giảm lực cần thiết để xe chuyển động

2.    Cải thiện xe và điều kiện tuyến đường

3.    Bố trí tư thế làm việc phù hợp

4.    Chọn đẩy thay vì kéo khi điều kiện cho phép

5.    Đào tạo kỹ thuật vận hành và xử lý tình huống

Xe càng chạy nhanh càng giảm thời gian dùng sức

Chạy nhanh có thể rút ngắn thời gian di chuyển nhưng làm giảm khả năng kiểm soát và tăng lực cần thiết khi dừng hoặc chuyển hướng. Tốc độ phù hợp phải dựa trên khả năng kiểm soát xe, không chỉ dựa trên thời gian hoàn thành công việc.

Cách lựa chọn giữa đẩy và kéo trong thực tế

Có thể áp dụng nguyên tắc quyết định sau:

·         Ưu tiên đẩy khi có đủ không gian đứng sau xe, nhìn rõ tuyến đường và xe lăn bình thường

·         Chỉ kéo trong quãng ngắn khi cần đưa xe khỏi vị trí hẹp hoặc căn chỉnh hướng

·         Không cố đẩy hoặc kéo khi phải dùng lực đột ngột, cúi sâu, xoắn người hoặc mất kiểm soát

·         Dùng thiết bị trợ lực khi tải nặng, tuyến đường dốc, công việc lặp lại hoặc lực khởi động quá lớn

·         Đánh giá lại thiết kế công việc nếu người lao động thường xuyên phải kéo vì không thể đứng sau xe

Vì vậy, khi cân nhắc nên đẩy hay kéo xe hàng, lựa chọn phù hợp trong đa số trường hợp là đẩy. Đẩy giúp tận dụng trọng lượng cơ thể, dễ duy trì tư thế đối xứng và hạn chế nguy cơ xe va vào chân. Dù vậy, lợi ích này chỉ được duy trì khi tải trọng hợp lý, bánh xe hoạt động tốt, tay cầm phù hợp và tuyến đường cho phép người sử dụng đứng thẳng, nhìn rõ và điều khiển xe ổn định.

Đẩy xe hàng thường giảm áp lực lên cơ thể tốt hơn kéo xe, nhưng hướng di chuyển không thể bù đắp cho một chiếc xe quá tải hoặc thiết kế kém. Mục tiêu an toàn quan trọng nhất là giảm lực cần thiết để khởi động, điều khiển và dừng xe.

Người sử dụng nên ưu tiên đứng phía sau, dùng hai tay, tạo lực từ chân và toàn thân, duy trì tốc độ đi bộ và tránh xoắn lưng. Khi xe cần lực lớn, khó quan sát, khó dừng hoặc phải đi qua địa hình bất lợi, giải pháp đúng không phải là cố đẩy mạnh hơn mà là giảm tải, cải thiện thiết bị hoặc sử dụng phương tiện trợ lực.